تورك دونياسيندا قاراقان آدلاري
تورك دونياسيندا قاراقان آدلاري
آچيقلاما: قاراقان سؤزو همشه منه سيرلي بير سؤز اولوب. ايلك اونجه اونو "قارا قان" اولدوقون سانيردم. سونرا ايسه "آيدين قاراقانلي" يازاديقي "قاراقان توركلري مدنيت اوجاقي" آديندا مقاله ده، اونون خرقان واسيطه ايسه "داغليق بؤلگه نتين آراسيندا آخيلان چاي" معناسي ايله تانيش اولدوم. سونرا ايسه "بير "گول" آدي اولدوقون ائشيدديم. سونرالار سايين مهران بهاري آچيلاديقي "وجه تسميه قاراقان"دا
داها بونو گئنيش آنلامدا معناسين بيلديم. اما بونون كؤكو هارادان گليب؟
ندن بو آد بو بولگه يه قويوب؟ كيملر بو آدي قويوبلار؟ و باشقا بونا تاي
سورولار هئچ زامان بئينيمدن چيخمادي. آراشديرديقيم سورجده بير جاليب نكته
يه راستلاشديم. بو كلمه تورك دونياسيندا رايج بولگه آدلارينداندير. آلتاي
داغلاري، ازبكستان، قيرقيزستان، قزاقستان، سين كيانگ (چين) و گونئي
آذربايجاندا بوتون بو بولگه لرده قاراقان آدي بير جغرفيا آدي وار. بو قدر
گئنيش بير بولگه ده هانسي عامل بو آدي تحميل ائديب بو خالقلارا؟
اوندان اونملي بودور كي بيزيم قاراقاندا "خررود" آدلي بير چاي آخير. اوردا بيز بو چايا "خررود چايو" دئيه ريك. خررود نه آنلاميندادير؟ اولورمو تورك بير بولگه ده فارسجا آد و اوزوده بو قدر مسمي سيز آد سئچيلسين؟ جالبي بودوركي ازبكستاندادا "خره رو" آديندا بير چاي وار آدي دير! خره رو، خررود، خرقان، قاراقان، داغليق بولگه نين آراسيندا آخان چاي، تورك دونياسندا قاراقان آدلاري و .... بيزه گؤرسه دير بو بولگه نين آدي اتفاقي دئييل و بير منطق اساسيندادير.
مطلبين آرديندا "قاراقان مملكتي" آديندا بير مقاله سونولور. بو مطلبده يازار قرقيزستان و قزاقستان سينيرلرينده يئرله شن قاراقان بولگه سين تانيتديرماقا چاليشير.
قاراقان ماملەكەتی
قاراقاندار ماملەكەتی-10-قیلیمدین 2-جاریمینان 13-قیلیمدین باشینا چەيین ازیرقی قاشقار، تۉشتۉك قازاقیستان، ورتو ازیيا، قیرعیزیستان ايماعین ەەلەگەن قارا قیرعیز قاعاندیعی. انین قالیپتانیشی ۉچۉن بوربوردۇق تەڭیر توودوعۇ چیگیل، قارلۇۇ، ياعما ەلدەری چوڭ رول وينوعون. بۇل ماملەكەتتین نەگیزدۅۅچۉسۉ ساتۇق بۇۇراحان ابدال-كەریم بئرینچی بولۇپ ئسلام دئنین قابیل العان. بوربوردۇق تەڭیر توونۇن تۉشتۉك جاعینداعی جەرلەردی قاشقارعا بیریكتیرگەن. قاراقاندار 999-ج. ساماندار ماملەكەتینین ناچاردانیشینان پايدالانیپ، الاردین جەيحۇنعا (امۇ داریيا) چەيینكی ايماعین باسیپ الیشقان. 1000-1040-ج. بۇل ماملەكەت ۅتۅ كۉچ العان، بئروق، 1069-1070-ج. بئری-بیرینە كۅز قاراندی ەمەس چیعیش جانا باتیش قاعاندیقتارعا بۅلۉنۉپ كەتكەن.
12-قیلیمدین 30-جیلداری قارا قیتايلار چیعیش قاعاندیقتی، 1141ج. باتیش قاعاندیقتی باسیپ العان. قارا قیتايلاردین عۇرحانی چۉي جانا تالاس ۅرۅۅنۉندۅگۉ جەرگیلیكتۉۉ قالقتی تۉزدۅن تۉز باشقاریپ قالعان. باشقا ايماقتاردا عۇرحاندار قاراقانداردین یچكی یشتەرینە كیيلیگیشپەي، سالیق جیينوو مەنەن عانا چەكتەلیشكەن. 1211-ج. حورەزیم شاحی مۇحاممەد باتیش قاراقان ماملەكەتین باسیپ العان. چیعیش قاراقان ماملەكەتیندە بیيلیك نايمانداردین قانی كۉچۉكتۅ قالا بەرگەن. ماحمۇد قاشقارینین «تۉرك سۅزدۅرۉنۉن جیيناعی»، جۇسۇپ بالاساعیندین مەمۇار «قۇتتۇۇ بئلیم» داستانی، ۅزگۅن، شاح فازئل ارحیتەكتۇرالیق كومپیلەكیستەر، بۇرانا سیياقتۇۇ ەستەلیكتەر ۇشۇل ماملەكەتتین تۇشۇندا پايدا بولعون. وشول ۇچۇردا تۉرك ەلدەری ۉچۉن ورتوق جازما ادابئي تئل تۉزۉلۉپ، شاار قیشتاق ۅنۉككۅن، كۅچمۅن ۇرۇۇلار كۅبۉرۅۅك وتۇراقتاشقان.
بو وئبلاگ آذربایجان یوردونون قاراقان بولگه سينین ادبی، مدنی، کولتورل و ایجتیماعی ساحه سينده چالیشماقا چالیشیر و بو یولدا بوتون یاردیم ائدن یولداشلارین الین سیخیر.